Beynimiz günde kaç kez yalan söylüyor? Nörobilimden şaşırtan araştırma

İnsan beyni, geçmişte yaşananları bir kamera gibi kaydedip gerektiğinde aynı görüntüyü yeniden oynatan bir sistem olarak çalışmıyor. Tam tersine, hatırlama sırasında geçmiş deneyimlerden elde edilen bilgiler yeniden bir araya getiriliyor. Bu nedenle bazen hiç yaşanmamış bir olayı yaşamışız gibi hatırlayabiliyor, bazı ayrıntıları değiştirebiliyor veya gerçekte yaşanan bir olayın parçalarını başka bir anıyla karıştırabiliyoruz.

Peki bu durum, “Beynimiz bize günde kaç kez yalan söylüyor?” sorusunu gündeme getiriyor. Bilim insanlarının verdiği yanıt ise şaşırtıcı: Bunun için ortaya konmuş kesin bir günlük sayı yok. Çünkü nörobilimde söz konusu durum genellikle “yalan” olarak değil, yanlış anı, bellek çarpılması veya hatalı hatırlama olarak değerlendiriliyor.

BEYİN GEÇMİŞİ BİREBİR KAYDETMİYOR

Harvard Üniversitesi psikoloğu Daniel Schacter, insan belleğinin geçmişin birebir kopyası olmadığını ve hatırlama sürecinin yeniden yapılandırıcı özellik taşıdığını belirtiyor. Schacter'a göre beyin, geçmiş deneyimleri hatırlarken farklı bilgi parçalarını bir araya getiriyor. Bu sistem çoğu zaman işe yarasa da zaman zaman hatalara yol açabiliyor.

Bu nedenle bir kişinin “Bunu kesinlikle böyle hatırlıyorum” demesi, hatırladığı olayın bütün ayrıntılarının gerçekten aynı şekilde yaşandığını garanti etmiyor.

Örneğin sabah evden çıkarken ocağı kapattığınızı düşündüğünüz hâlde bunu gerçekten yapıp yapmadığınızı hatırlamakta zorlanabilirsiniz. Benzer şekilde bir eşyayı belirli bir yere koyduğunuzu sanabilir, daha sonra aslında başka bir yere bıraktığınızı fark edebilirsiniz.

Bunlar beynin kasıtlı olarak bizi kandırdığı anlamına gelmez. Belleğin çalışma biçiminin doğal bir sonucudur.

YANLIŞ ANILAR NASIL OLUŞUYOR?

Bilimsel literatürde “false memory”, yani yanlış anı kavramı, gerçekte yaşanmamış bir olayın veya olayın gerçekleşmemiş bir ayrıntısının hatırlanmasını ifade ediyor.

2023 yılında yayımlanan bir nörobilim derlemesinde, yanlış anıların oluşumunda beynin hatırlama sisteminin birden fazla aşamasının rol oynadığı belirtildi. Araştırmacılar; bilginin kodlanması, bellekte birleştirilmesi ve daha sonra geri çağrılması sırasında çeşitli hataların ortaya çıkabileceğine dikkat çekti. Özellikle hipokampus ile medial ve lateral prefrontal korteks gibi bölgelerin bu süreçlerde önemli rol oynadığı bildirildi.

Bu durum, belleğin sabit bir dosya olmadığını gösteriyor. Hatırladığımız her olay, geçmişte yaşananların yeniden oluşturulan bir versiyonu olabiliyor.

BAŞKASININ SÖYLEDİĞİ BİR ŞEY HAFIZAYI DEĞİŞTİREBİLİYOR

Belleğin en dikkat çekici özelliklerinden biri de dışarıdan gelen bilgilerin hatırlama biçimini etkileyebilmesi.

Kaliforniya Üniversitesi Irvine'de bellek üzerine çalışmalar yapan psikolog Elizabeth Loftus'un araştırmaları, insanlara olay sonrasında verilen bilgi ve yönlendirici soruların hatırlanan ayrıntıları değiştirebildiğini gösterdi. Loftus'un çalışmaları, kişilerin gerçekte yaşanmamış bazı ayrıntıları zaman içinde gerçek bir anı gibi hatırlayabileceğini ortaya koydu.

Bu nedenle bir arkadaşınızın bir olay hakkında size tekrar tekrar farklı bir ayrıntı anlatması, zaman içinde kendi hatırlamanızı da etkileyebilir. Bir süre sonra arkadaşınızın anlattığı ayrıntıyı gerçekten kendiniz görmüş gibi hatırlamanız mümkün olabilir.

BİLİM İNSANLARI “BEYNİMİZ YALAN SÖYLÜYOR” DEMİYOR

Burada önemli bir ayrım bulunuyor. Beynin yanlış bir anı oluşturması ile kişinin bilerek yalan söylemesi aynı şey değil.

Yalan söylemek, genellikle kişinin bildiği gerçeği saklamak veya karşısındaki kişiyi bilinçli olarak yanıltmak amacıyla gerçekleşen bir davranış olarak ele alınıyor. Yanlış anıda ise kişi çoğu zaman hatırladığı bilginin yanlış olduğunun farkında olmuyor.

Nitekim fMRI çalışmalarında aldatma ile yanlış hatırlamanın beyinde tamamen aynı süreç olmadığına ilişkin bulgular elde edildi. Bir araştırmada, aldatma sırasında özellikle prefrontal bölgelerde aktivite artışı gözlenirken, yanlış tanıma sırasında hipokampus ve farklı beyin bölgelerinde farklı aktivasyon örüntüleri saptandı.

Dolayısıyla “Beynimiz bize yalan söylüyor” ifadesi haber başlığı açısından dikkat çekici olsa da bilimsel açıdan daha doğru ifade, “Beynimiz zaman zaman gerçeği çarpıtan anılar oluşturabiliyor” şeklinde oluyor.

HAFIZA NEDEN BÖYLE ÇALIŞIYOR?

Araştırmacılara göre belleğin esnek olması aslında önemli bir avantaj da sağlıyor.

Beyin yalnızca geçmişi hatırlamak için değil, geleceğe ilişkin olasılıkları değerlendirmek için de geçmiş deneyimlerden yararlanıyor. Daniel Schacter'ın çalışmalarında, belleğin geleceği zihinde canlandırmaya yardımcı olan yapıcı bir sistem olduğu vurgulanıyor. Ancak aynı esneklik, bazı durumlarda gerçek ile hayal edilen veya sonradan öğrenilen bilgi arasındaki sınırın bulanıklaşmasına yol açabiliyor.

Yani beynin “hata yapması” her zaman sistemin bozulduğu anlamına gelmiyor. Tam tersine, esnek hafıza insanın geçmiş deneyimlerinden yararlanarak yeni durumlara hazırlanmasına yardımcı olabiliyor.

GÜNDE KAÇ KEZ GERÇEĞİ YANLIŞ HATIRLIYORUZ?

İşte araştırmaların en önemli noktalarından biri burada ortaya çıkıyor. Bilim dünyasında insanların günde ortalama belirli sayıda yanlış anı oluşturduğunu gösteren kabul edilmiş bir rakam bulunmuyor.

Çünkü bellek hataları kişiden kişiye, olayın niteliğine, dikkat düzeyine, yaşa, stres durumuna, alınan yeni bilgilere ve hatırlama koşullarına göre değişebiliyor.

Bu nedenle “Beynimiz günde 10, 20 veya 50 kez yalan söylüyor” gibi kesin rakamlar bilimsel olarak desteklenmiyor. Nörobilim araştırmaları daha çok hangi koşullarda yanlış hatırlamanın ortaya çıktığını ve bunun beynin hangi mekanizmalarıyla ilişkili olduğunu anlamaya çalışıyor.

YAŞ İLERLEDİKÇE YANLIŞ HATIRLAMA ARTABİLİYOR

Bellek araştırmalarında yaş da önemli faktörlerden biri olarak öne çıkıyor. Yaşlanmayla birlikte medial temporal lob ve prefrontal kortekste meydana gelen değişikliklerin, bazı bellek süreçlerini etkileyebileceği ve yanlış anılara yatkınlığı artırabileceği belirtiliyor.

Ancak bu, ileri yaştaki insanların anılarının güvenilmez olduğu anlamına gelmiyor. Araştırmalar belirli bellek süreçlerinde hata olasılığının artabileceğini gösteriyor; bireysel farklılıklar ise oldukça önemli.

BAZEN KENDİMİZİN BİLE FARK ETMEDİĞİ HATALAR OLUYOR

Yanlış anıların en şaşırtıcı tarafı, kişinin çoğu zaman hatırladığı şeyden şüphe etmemesi.

Bir olayı çok net, ayrıntılı ve hatta duygusal biçimde hatırlamak, o anının mutlaka tamamen doğru olduğu anlamına gelmiyor. Elizabeth Loftus da çalışmalarında güven duygusunun tek başına bir anının doğruluğunu kanıtlamadığını vurguluyor. Bağımsız kanıtlar, özellikle önemli olaylarda, hatırlamanın doğruluğunu değerlendirmek açısından büyük önem taşıyor.

Bu nedenle günlük yaşamda “Ben bunu çok net hatırlıyorum” demek ile “Bu kesinlikle böyle oldu” demek arasında bilimsel açıdan önemli bir fark bulunuyor.

BEYNİMİZ BİZE YALAN MI SÖYLÜYOR?

Bilimsel açıdan bakıldığında cevap doğrudan “evet” değil.

Beyin bilinçli bir yalancı gibi hareket etmiyor. Bunun yerine, geçmiş deneyimleri depolayan ve gerektiğinde yeniden oluşturan son derece karmaşık bir sistem olarak çalışıyor. Bu yeniden oluşturma sırasında bilgiler eksilebiliyor, birleşebiliyor, değişebiliyor veya sonradan öğrenilen bilgiler eski anının içine karışabiliyor.

Dolayısıyla başlıktaki “günde kaç kez?” sorusunun bilimsel karşılığı belirli bir sayı değil. Asıl şaşırtıcı gerçek, insan beyninin hatırlamayı bir kayıt cihazı gibi değil, yeniden inşa edilen dinamik bir süreç olarak gerçekleştirmesi oluyor.

Gelecekte yapılacak nörobilim araştırmaları, yanlış anıların hangi koşullarda ortaya çıktığını ve gerçek anılarla nasıl ayrıştırılabileceğini daha ayrıntılı biçimde ortaya koyabilir. Bugünkü bilgiler ise hafızaya güvenmenin önemli olduğunu, ancak özellikle kritik ayrıntılarda tek başına hatırlamayı mutlak kanıt olarak görmemek gerektiğini gösteriyor.