İstanbul’da isminde “köy” geçen ilçeler ve semtler hangileri? İşte isimlerinin bilinmeyen hikâyeleri

Arnavutköy, Bakırköy ve Kadıköy adları, ilk bakışta sıradan görünse de her birinin arkasında farklı dönemlere uzanan tarihî süreçler bulunuyor. Üstelik bu isimlerden bazıları bugünkü anlamıyla bir köyü ifade etmekten çok, yüzyıllar içinde değişen yerleşim adlarının günümüze ulaşmış hâli niteliğinde.

İstanbul’da isminde köy geçen ilçeler ve semtler hangileri?

İşte, İstanbul’da isminde “köy” geçen ilçeler ve semtler hangileri? İşte isimlerinin hikâyeleri…

ARNAVUTKÖY

İstanbul’un Avrupa Yakası’nda bulunan Arnavutköy, “köy” kelimesini taşıyan ilçeler arasında adıyla ilgili en dikkat çekici hikâyeye sahip yerlerden biri. İlçenin adının Osmanlı arşivlerinde ve dönemin haritalarında 19. yüzyılın ortalarından itibaren Arnautköi biçiminde geçtiği belirtiliyor. Arnavutköy Kaymakamlığına göre bölgenin adının, geçmişte burada yaşayan Arnavut asıllı bir köylüyle bağlantılı olduğu düşünülüyor. Avrupa yönüne giden önemli güzergâhlardan biri üzerinde bulunan bölgede yaşayan bu kişinin zamanla yerleşime adını verdiği ve “Arnavut’un Köyü” ifadesinin zaman içerisinde Arnavutköy’e dönüştüğü aktarılıyor.

Bugünkü Arnavutköy ilçesi ise yalnızca eski yerleşim merkezinden ibaret değil. 2008 yılında çıkarılan 5747 sayılı kanunla farklı yerleşimlerin bir araya getirilmesiyle ilçe statüsü kazandı. İlçe sınırlarında Terkos Gölü, Sazlıdere Barajı ve Karadeniz kıyıları gibi önemli doğal alanlar bulunuyor. İstanbul Havalimanı'nın da ilçe sınırları içinde yer alması, Arnavutköy’ün son yıllarda İstanbul’un stratejik bölgelerinden biri hâline gelmesini sağladı.

Arnavutköy ismiyle ilgili bir başka ilginç ayrıntı ise İstanbul’da aynı adı taşıyan iki farklı yerleşim bulunması. Beşiktaş ilçesindeki Boğaz kıyısındaki Arnavutköy ile Avrupa Yakası’nın kuzeybatısındaki Arnavutköy ilçesi birbirinden farklı yerlerdir.

BAKIRKÖY

Bugün İstanbul’un en bilinen ilçelerinden biri olan Bakırköy’ün isminde geçen “köy” kelimesinin hikâyesi ise oldukça farklı. İlçenin tarihi Roma ve Bizans dönemlerine kadar uzanıyor. Bakırköy Kaymakamlığına göre bölgenin eski adlarından biri Septimum olarak biliniyordu. Bizans döneminde ise “uzun köy” anlamına gelen Mekroheri adı kullanıldı. Osmanlı döneminde bölge zamanla Makriköy adıyla anılmaya başladı.

Bakırköy adının ortaya çıkışı ise Cumhuriyet dönemine denk geliyor. 1925 yılında, Türkiye'deki yabancı kökenli yer adlarının Türkçeleştirilmesi sürecinde Makriköy adı Bakırköy olarak değiştirildi. Dolayısıyla ilçenin adının doğrudan burada bakır madeni bulunmasından kaynaklandığı düşüncesi doğru değil. Bakırköy Belediyesinin yayımladığı tarihî bilgilerde de bölgede bakır madeni bulunduğuna ilişkin bir kanıt olmadığı belirtiliyor.

Bakırköy, tarih boyunca İstanbul’un önemli yerleşimlerinden biri oldu. Konstantin döneminde sayfiye ve eğlence alanı olarak gelişen bölge, Bizans döneminde askerî ve siyasi açıdan da önem taşıdı. Osmanlı döneminde devlet baruthanesinin burada kurulması bölgenin stratejik önemini artırdı. 19. yüzyıldan itibaren İstanbul’un önemli ilçelerinden biri hâline gelen Bakırköy, Cumhuriyet döneminde de gelişimini sürdürdü.

KADIKÖY

İstanbul’un Anadolu Yakası’ndaki en eski yerleşim alanlarından biri olan Kadıköy’ün bugünkü adının hikâyesi de oldukça dikkat çekici. Bölgenin tarihi, Kalkedon (Khalkedon) adıyla anıldığı Antik Çağ’a kadar uzanıyor. Kadıköy Kaymakamlığı, yerleşimin kuruluş tarihinin MÖ 675 civarına dayandığını belirtiyor. Bölgedeki daha eski yerleşim izleri ise Fikirtepe çevresine kadar uzanıyor.

Kadıköy’ün tarihî adı olan Kalkedon’un “Bakır Ülkesi” anlamına geldiği aktarılıyor. İstanbul’un karşı kıyısında bulunan yerleşim, Bizans’ın kuruluş sürecinde önemli bir konuma sahipti. Antik kaynaklarda Bizanslıların bölgedeki yerleşimcileri, İstanbul’un bulunduğu yakayı tercih etmedikleri için “Körler Diyarı” şeklinde nitelendirdiğine ilişkin anlatı da bulunuyor.

Peki Kadıköy adı nereden geliyor? İstanbul’un fethinden sonra Fatih Sultan Mehmet’in bölgeyi ilk İstanbul kadısı olarak görev yapan Celalzade Hızır Bey’e verdiği ve yerleşimin de bu nedenle “Kadıköy” olarak anılmaya başladığı kabul ediliyor. Böylece Antik Çağ’ın Kalkedon’u, Osmanlı döneminde bugünkü adını kazanmış oldu.

Kadıköy, 19. yüzyılda ulaşım imkânlarının gelişmesiyle İstanbul’la daha güçlü biçimde bütünleşti. Vapur seferlerinin başlaması ve Haydarpaşa-İzmit demiryolunun açılması ilçenin gelişimini hızlandırdı. Günümüzde ise Kadıköy Çarşısı, Moda, Yeldeğirmeni ve Haydarpaşa gibi tarihî bölgeleriyle İstanbul’un kültür, sanat, ulaşım ve sosyal yaşam açısından en hareketli ilçelerinden biri olarak öne çıkıyor.

“KÖY” KELİMESİ NEDEN BU KADAR ESKİ İLÇEDE KALDI?

İstanbul’un bu üç ilçesinin isimleri incelendiğinde “köy” sözcüğünün her yerde aynı anlama gelmediği görülüyor. Arnavutköy, tarihî bir yerleşime ve burada yaşayan Arnavut bir kişiye atfedilen isim hikâyesiyle öne çıkarken, Bakırköy adını 1925 yılında Makriköy’ün Türkçeleştirilmesi sürecinde aldı. Kadıköy ise bir kadının değil, Osmanlı dönemindeki “kadı” makamıyla bağlantılı tarihî bir adlandırmanın ürünü.

Dolayısıyla bugün İstanbul’un yoğun yapılaşmış merkezleri arasında yer alan bu üç ilçenin adında “köy” bulunması, geçmişteki yerleşim karakterlerinin ve yüzyıllar boyunca değişen isimlerin günümüze kadar ulaşmasının bir sonucu olarak değerlendirilebilir.

İstanbul’da mahalle adlarında “köy” geçen yerlerin sayısı ise çok daha fazla. Örneğin Arnavutköy ilçesinde Yeniköy gibi mahalle adları bulunuyor. Ancak kullanıcıların günlük dilde “ilçe” olarak ifade ettiği idari birimler açısından bakıldığında, günümüzde isimlerinde “köy” bulunan ilçeler Arnavutköy, Bakırköy ve Kadıköy olarak öne çıkıyor.

İstanbul’da ilçe adında “köy” geçen üç yerin yanı sıra, semt ve mahalle adlarında da “köy” ifadesi bulunan çok sayıda tarihî yerleşim bulunuyor.

‘KÖY’ İFADESİ BULUNAN SEMTLER

YENİKÖY

İstanbul Boğazı’nın Avrupa Yakası kıyısında, Sarıyer sınırları içerisinde bulunan Yeniköy, kentin en eski ve en bilinen Boğaz semtlerinden biri. Bizans döneminden itibaren yerleşim izlerine rastlanan bölge, Osmanlı döneminde özellikle gayrimüslim toplulukların yaşadığı önemli bir yerleşim hâline geldi. Semtin “Yeniköy” adının, daha eski yerleşimlerden gelen insanların buraya yerleşmesiyle bağlantılı olduğu kabul ediliyor. Boğaz manzaralı yalıları, tarihî yapıları, kiliseleri ve sahil hattıyla günümüzde de İstanbul’un karakteristik semtlerinden biri olmayı sürdürüyor. Yeniköy, özellikle 19. yüzyılda Boğaziçi yerleşimlerinin gelişmesiyle birlikte İstanbul’un seçkin sayfiye bölgelerinden biri hâline geldi.

ARNAVUTKÖY

Beşiktaş ilçesindeki Arnavutköy, İstanbul’un aynı adı taşıyan Arnavutköy ilçesiyle sık sık karıştırılan tarihî semtlerinden biridir. Boğaz’ın Avrupa Yakası kıyısında bulunan semtin geçmişi oldukça eskidir. Arnavutköy adının, bölgede Osmanlı döneminde Arnavutların iskân edilmesiyle bağlantılı olduğu yönünde tarihî anlatılar bulunuyor.

Semt, zaman içinde farklı toplulukların bir arada yaşadığı kozmopolit yapısıyla dikkat çekti. Özellikle Boğaz kıyısındaki ahşap ve taş yapıları, tarihî kiliseleri, yalıları ve sahil boyunca uzanan yerleşimiyle İstanbul’un önemli tarihî bölgeleri arasında yer alıyor. Bugün de Arnavutköy, Bebek ve Ortaköy hattının önemli parçalarından biri.

BEBEKÖY

“Bebeköy” adı günümüzde resmî bir ilçe veya semt adı olarak yaygın kullanılmasa da tarihî kaynaklarda ve bazı eski kullanımlarda Bebek yerleşimiyle bağlantılı biçimde karşımıza çıkabiliyor. Bebek, Beşiktaş ilçesinde Boğaz’ın en bilinen kıyı yerleşimlerinden biri.

Bölgenin adının kökeni konusunda farklı rivayetler bulunuyor. Bunlardan biri, Fatih Sultan Mehmet döneminde bölgede görev yapan Bebek Çelebi isimli bir yöneticiyle bağlantılı. Bebek, Osmanlı döneminde özellikle saray çevresinin ilgisini çeken bir sayfiye bölgesiyken zaman içerisinde yalıları, korusu ve sahil yerleşimiyle İstanbul’un en tanınan semtlerinden birine dönüştü.

ÇENGELKÖY

Üsküdar’ın Boğaz kıyısındaki tarihî semtlerinden Çengelköy, isminde “köy” bulunan İstanbul yerleşimleri arasında en dikkat çekici örneklerden biri. Semtin adının geçmişiyle ilgili çeşitli görüşler bulunuyor. Osmanlı döneminde özellikle bahçeleri ve sahil yerleşimleriyle tanınan Çengelköy, İstanbul’un önemli sayfiye bölgelerinden biri hâline geldi. Semt, tarih boyunca farklı toplulukların yaşadığı kozmopolit bölgelerden biri oldu. Boğaz kıyısındaki yalıları, tarihî çeşmeleri, çınarları ve geleneksel mahalle dokusuyla dikkat çeken Çengelköy, günümüzde modern İstanbul’un içinde geçmişten izler taşıyan yerleşimlerden biri olarak varlığını sürdürüyor.

KUZGUNCUKKÖY

Kuzguncuk adı bugün daha çok Kuzguncuk şeklinde kullanılıyor. Ancak eski kaynaklarda yerleşimin farklı isimlerle anıldığı görülüyor. Üsküdar’ın Boğaz kıyısındaki tarihî semti olan Kuzguncuk, özellikle Osmanlı döneminde farklı din ve toplulukların bir arada yaşadığı yapısıyla öne çıktı. Sinagog, kilise ve caminin birbirine yakın bulunduğu semt, bu özelliği nedeniyle İstanbul’un kültürel çeşitliliğinin önemli örneklerinden biri kabul ediliyor. Ahşap evleri, dar sokakları, sahili ve tarihî yapılarıyla Kuzguncuk, İstanbul’un geçmiş mahalle dokusunu günümüzde en belirgin şekilde koruyan semtlerden biri.

ORTAKÖY

Beşiktaş ilçesine bağlı Ortaköy’ün adında bugün “köy” kelimesi bulunmasa da İstanbul’un tarihî köy yerleşimlerinden gelişen semtlerinden biri olarak değerlendiriliyor. Ortaköy, Boğaz’ın Avrupa Yakası kıyısında bulunması nedeniyle yüzyıllar boyunca önemli bir yerleşim merkezi oldu. Osmanlı döneminde farklı dinlere mensup toplulukların yaşadığı bölgede cami, kilise ve sinagog gibi farklı inançlara ait yapılar bir arada gelişti. Ortaköy Camii, semtin en bilinen simgesi hâline geldi. Günümüzde ise sahili, meydanı, kafeleri ve Boğaz manzarasıyla İstanbul’un en yoğun ziyaret edilen semtlerinden biri.

MECİDİYEKÖY

İstanbul’un Şişli ilçesinde bulunan Mecidiyeköy, adında “köy” kelimesini taşıyan ve geçmişten günümüze büyük bir dönüşüm geçiren semtlerden biridir. Semtin adı, Sultan Abdülmecid döneminde bölgenin iskâna açılmasıyla ilişkilendiriliyor. 19. yüzyılda burada yeni bir yerleşim oluşturulması ve özellikle Balkanlar’dan getirilen bazı toplulukların bölgeye yerleştirilmesiyle yerleşimin geliştiği aktarılıyor. Bu nedenle semt, dönemin padişahı Abdülmecid’in adına atfen Mecidiyeköy olarak anılmaya başladı. Bir dönem İstanbul’un şehir merkezinin dışında, bağ ve bahçelerin bulunduğu kırsal bir yerleşim görünümündeyken zamanla yoğun yapılaşmanın etkisiyle kentin önemli ticaret ve ulaşım merkezlerinden birine dönüştü. Günümüzde İstanbul’un en yoğun noktalarından biri olan Mecidiyeköy; metrobüs, metro ve otobüs bağlantıları, alışveriş merkezleri, iş kuleleri ve yoğun ticari hayatıyla dikkat çekiyor. Semtin isminde yer alan “köy” ifadesi ise bugünkü yoğun şehir dokusundan çok, bölgenin geçmişteki kırsal yerleşim karakterini hatırlatıyor.

Bu isimlere, Alibeyköy – Eyüpsultan, Erenköy – Kadıköy, Karaköy – Beyoğlu, Merdivenköy – Kadıköy, Polonezköy – Beykoz, Poyrazköy – Beykoz, Sefaköy – Küçükçekmece, Tokatköy – Beykoz, Vaniköy – Üsküdar, Yeniköy – Sarıyer, Yeşilköy – Bakırköy isimleri de eklenebilir.

Bu isimlerin tamamının tarihî geçmişi aynı değil. Bazıları gerçekten geçmişte köy niteliğindeki yerleşimlerken, bazıları bir kişinin adına, bazıları göçmen topluluklarına, bazıları ise coğrafi özelliklere veya tarihî olaylara bağlı olarak “köy” ifadesini aldı. Boğaziçi'ndeki eski yerleşimlerin önemli bir bölümünün 19. yüzyıla kadar köy karakteri taşıdığı da tarihî çalışmalarda belirtiliyor.