Çınar ilçesinde bulunan Şeyh Kasım Medresesi, Osmanlı döneminde bölgenin önde gelen eğitim kurumlarından biri olarak faaliyet gösterdi. Çok sayıda öğrencinin eğitim aldığı, alimlerin ve müderrislerin yetiştiği tarihi yapı, aradan geçen yıllar içerisinde büyük ölçüde tahrip oldu. Medresenin üzerine daha sonraki yıllarda inşa edilen tarihi kasır ise bugün hâlâ ayakta kalan bölümleriyle geçmişin izlerini taşıyor.
Turizm açısından önemli bir güzergâh üzerinde bulunan yapı, yalnızca eğitim tarihi bakımından değil, mimari özellikleriyle de dikkat çekiyor. Bölgenin Orta Çağ dönemine uzanan dinî ve sivil mimari anlayışını yansıtan medresenin korunması, kültürel mirasın yaşatılması açısından önem taşıyor.
Dicle Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. İrfan Yıldız, İHA muhabirine yaptığı açıklamada, eski adı Güzelşeyh, bugünkü adı Altunakar Mahallesi olan yerleşim yerinde Şeyh Kasım Medresesi olarak bilinen tarihi bir yapının bulunduğunu anlattı.
Yapının geçmişine ilişkin farklı rivayetlerin de bulunduğunu belirten Yıldız, medresenin kuruluş tarihinin sanılandan daha eski olabileceğine işaret ederek şu ifadeleri kullandı:
"Bir başka rivayete göre, Hasane Aktepe olarak bilinen ve Şeyh Hasani Nurani adıyla da anılan şeyhin bu medresede yetiştiği ifade edilmektedir" diyen Yıldız, "Eğer bu bilgi doğruysa medresenin inşa tarihi daha eski dönemlere kadar uzanabilir. Ancak kesin olarak söyleyebileceğimiz, buranın Osmanlı döneminde bölgenin en önemli medreselerinden biri olduğudur. Çok sayıda öğrencinin ve müderrisin yetiştiği önemli bir ilim merkezidir. 1900'lü yılların başında, Şeyh Kasım'ın oğullarından Şeyh Nimetullah'ın medresenin üzerine ailesi için bir ev, diğer adıyla bir kasır yaptırdığı bilinmektedir. Günümüzde bu kasrın büyük bir bölümü ayaktadır" diye konuştu.
MARDİN'DEN GELEN USTALAR İNŞA ETTİ
Medresenin üzerindeki kasrın mimari özellikleri de yapının tarihî değerini ortaya koyuyor. Prof. Dr. İrfan Yıldız, Şeyh Nimetullah'ın kasrın yapımı için Mardin'den Süryani ustaları ve Sarkis Lole'yi davet ettiğini belirtti. Yapının özellikle taş işçiliği ve süslemelerinde Mardin mimarisinin etkisinin açıkça görüldüğünü ifade eden Yıldız, değerlendirmelerini şöyle sürdürdü:
"Köşkün mimari tarzında ve süslemelerinde tipik Mardin ekolünün izleri görülmektedir. Özellikle Mardin ve Midyat çevresindeki yapılarda karşılaştığımız, ağırlıklı olarak Süryani ustaların uyguladığı süsleme anlayışı burada da kendisini göstermektedir. Bitki motiflerin ağırlıkta olduğu süslemelerde Mardin taşı tercih edilmiştir. Medrese mimari açıdan incelendiğinde, ortada bir koridor veya eyvan niteliğinde giriş bölümünün bulunduğu, bu bölümün iki yanında ise talebelerin konakladığı odaların yer aldığı görülmektedir. Medrese çok daha erken bir dönemde inşa edilmişken köşk 1900'lü yılların başında yapılmıştır. Bölgedeki çok sayıda alimin ve müderrisin yetiştiği bir eğitim kurumu olması bakımından da medrese büyük önem taşımaktadır. Bu açıdan Güzelşeyh Mahallesi'nin Osmanlı döneminde önemli bir ilim merkezi olduğunu söyleyebiliriz."
YAZMA ESERLERDEN SADECE BİRİ GÜNÜMÜZE ULAŞTI
Tarihi medresenin geçmişine ışık tutabilecek yazma eserlerin ne kadarının korunduğu ise henüz tam olarak bilinmiyor. Ailenin kendilerine yalnızca bir yazma eser gösterdiğini belirten Yıldız, bu nedenle günümüze ulaşan eser sayısı hakkında kesin bir değerlendirme yapmanın mümkün olmadığını söyledi.
Bölgede gerçekleştirilen kazı çalışmalarıyla medresenin temel kalıntılarının tamamen ortaya çıkarıldığını aktaran Yıldız, tarihi yapının korunması için rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerinin de hazırlandığını dile getirdi.
Ancak projelerin hazırlanmış olmasına rağmen bugüne kadar restorasyon çalışmalarına başlanamadığını belirten Yıldız, bunun temel nedeninin yapının mülkiyet durumuyla ilgili olduğunu ifade etti.
Konuyla ilgili açıklamasında Yıldız, "Aile tarafından şimdiye kadar bize yalnızca bir yazma eser gösterildi. Dolayısıyla en azından bir eserin günümüze ulaştığını söyleyebiliriz. Medrese ve köşkün korunarak geleceğe aktarılması amacıyla bölgede bir kazı çalışması gerçekleştirildi. Bu çalışma sonucunda medresenin temelleri tamamen ortaya çıkarıldı. Ayrıca alanın rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri hazırlandı. Ancak bildiğim kadarıyla yapının özel mülkiyete ait olması ve birden fazla mirasçısının bulunması nedeniyle bugüne kadar restorasyon çalışmaları gerçekleştirilemedi. Güzelşeyh Medresesi ve Kasrının mutlaka restore edilerek gelecek nesillere aktarılması gerekiyor. Çünkü yapı, önemli bir turizm destinasyonunun ve turizm rotasının üzerinde yer alıyor. Aynı zamanda bölgenin Orta Çağ dönemine ait hem dini hem de sivil mimari özelliklerini yansıtması bakımından büyük önem taşıyor. Bu nedenle tarihî yapının bir an önce koruma altına alınması, restore edilmesi ve kültürel mirasımıza kazandırılması gerekiyor" şeklinde konuştu.
Osmanlı döneminde bölgenin önemli eğitim merkezlerinden biri olan Şeyh Kasım Medresesi, bugün yeniden ayağa kaldırılacağı günü bekliyor. Tarihi kasır ve medresenin restore edilmesi hâlinde hem bölgenin kültürel mirasına katkı sunması hem de turizm açısından yeni bir değer kazanması bekleniyor.
ŞEYH KASIM MEDRESESİ
Şeyh Kasım Medresesi, Diyarbakır'ın Çınar ilçesine bağlı Altunakar (eski adıyla Güzelşeyh) Mahallesi'nde bulunan, Osmanlı döneminin önemli dinî eğitim merkezlerinden biri olarak bilinen tarihî bir yapıdır.
Medrese, yalnızca mimari özellikleriyle değil, bölgede dinî ilimlerin ve tasavvuf geleneğinin gelişmesindeki yeriyle de dikkat çekiyor. Yapının üzerinde bulunan Güzelşeyh Kasrı ise 1900'lü yılların başında inşa edilen tarihî bir konak niteliği taşıyor. Ancak burada önemli bir ayrıntı var: Şeyh Kasım Medresesi ile Şeyh Kasım'ın yetiştiği Aktepe Medresesi birbirine karıştırılmamalıdır. Tarihî kaynaklarda bu iki yapı ayrı eğitim merkezleri olarak anılıyor.
