Mayaların kırmızı tutkusu çevre felaketine dönüştü. Bir rengin ardındaki zehirli miras

Amerika ülkesi Meksika’da yapılan bir araştırma, antik Maya şehirlerinden kaynaklanan cıvanın yüzyıllar boyunca zehirli seviyelerde Yucatán göllerine sızdığını ortaya koydu.

Live Science bilim haberleri sitesinin değerlendirmesine göre, Mayalar o kadar çok kırmızı boya kullandılar ki istemeden göllerini ve su yollarını cıva ile zehirlediler.

Buradaki sorun kırmızı boyada kullanılan parlak kırmızı renkli bir cıva sülfür minerali olan zinober ya da zincifreydi. Boyadan sızan maddeler su yollarına karışabiliyor, buradaki anaerobik bakteriler ise göllerin tortularındaki bu minerali son derece zehirli bir maddeye dönüştürebiliyordu. Ortaya çıkan bu metil cıva, besin zincirinde giderek daha yüksek seviyelere ulaşabiliyordu.

Archaeology News haber sitesinin aktardığına göre, Meksika’nın Yucatán Yarımadası’nın kuzeyindeki iki gölden alınan çamur örnekleri, antik Maya döneminden kalma yoğun cıva kirliliğine işaret etti. Bu durumun arkasında Mayaların kırmızı boyaya olan "takıntıları" olduğu düşünülüyor.

ABD’nin Auburn Üniversitesi’nden Matthew Neal Waters liderliğindeki bir ekip, göl sedimanlarındaki cıva miktarını ölçtü. Yapılan ölçümlerde modern güvenlik sınırlarının çok üzerinde cıva seviyeleri tespit edildi. “Science Advances” dergisinde yayınlanan araştırmaya göre, aynı tabakalar o yıllarda göl besin ağlarının çöktüğünü de ortaya koydu.

CIVA BİRİKİMİ TÜM DÖNEMLERDEN 10 KAT DAHA YÜKSEK

Araştırmacılar, Mayıs 2023’te Yucatán Yarımadası’ndaki Lago Cobá ve Cenote Xcach göllerinden tortu örnekleri aldı. Her iki göl de Maya kalıntılarının yanında yer alıyordu. Söz konusu bölgeler, cıva kirliliğinin olduğu bilinen yerlerden de uzakta bulunuyordu.

Maya kenti Cobá, Klasik ve Erken Postklasik dönemlerde 50 bin ile 90 bin kişilik bir nüfusa sahipti. Yaklaşık 100 metre genişliğinde bir çöküntü gölü olan Xcach’ın yakınında en az dört Maya yapısı bulunuyordu. Ekip, odun ve kömürü karbon tarihleme yöntemiyle inceleyerek her birinin yaşını belirledi, ardından cıva düzeylerini katman katman test etti.

Buna göre, Cobá çamurundaki doğal cıva miktarı gram başına yaklaşık 0,02 mikrogramdı ve bu seviyeler milattan sonra 40 yılı civarında yükselmeye başlamıştı. Milattan sonra 250 ile 300 yılları arasında 2,3 civarında zirveye ulaşmış olan cıva miktarı milattan sonra 520’ye kadar tekrar normal seviyelere gerilemişti.

Xcach’ta bu açıdan üç ani artış gözlemlendi. İlki milattan sonra 125 civarında meydana gelmiş ve yaklaşık 3 değerine ulaşmıştı. İkincisi milattan sonra 330 ile 370 yılları arasında sürmüş ve yaklaşık 2,0 değerine ulaşmıştı. Bu artış, hem büyüklük hem de zamanlama açısından Cobá’daki zirveye yakındı. Üçüncüsü ise en kötü olanıydı. Buna göre, yaklaşık milattan sonra 535 ile 820 yılları arasında sürmüş, ortalama 8,4 değerinde seyretmiş ve 720 yılı civarında 18’e varan en yüksek değere ulaşmıştı.

Modern kılavuzlara göre, 1,06 mikrogram/gram değeri zararın muhtemel olduğu eşik iken 2,0 değeri ise yaban hayatına ciddi zarar vermesinin beklendiği eşik olarak biliniyor.

Cobá, yaklaşık 260 ile 430 yılları arasında ilk eşiği aşarken, Xcach ise yaklaşık 535 ile 810 yılları arasında, yani neredeyse üç yüzyıllık bir süre boyunca 2,0 değerinin üzerinde kalmıştı. Her iki gölde de Klasik Dönem’de cıva birikimi, diğer tüm dönemlere kıyasla yaklaşık 10 kat daha yüksek seviyedeydi.

SORUMLU, KIRMIZI MİNERAL Mİ?

Yucatán’daki diğer iki göl olan Polol ve Chichancanab’da cıva seviyesinde herhangi bir artış gözlenmediğinden, bu durum uzak mesafelerden esen rüzgarla taşınan kirlilik olasılığını ortadan kaldırıyor.

Araştırmanın yazarları, Mayaların sıvı cıva veya pigment olarak kullanılan kırmızı bir mineral olan zinober ya da zincifre getirdiğini ve erozyonun bu metali fosfor bakımından zengin toprakla birlikte göllere taşıdığını düşünüyor.

Buna göre, günümüzde Meksika’nın güneyi ve Orta Amerika’da yaşayan ve torunları halen var olan Maya halkı, neredeyse her şeyi kırmızıya boyardı. Arkeologlar, heykeller, anıtlar, duvarlar, meydanlar, çömlekler ve tören amaçlı cenaze törenleri için ölenlerin cesetleri dahil olmak üzere Mayaların kırmızıya boyadığı sayısız eser buldu.

Zincibar, Mayaların hazırladıkları boyada yaygın olarak kullanılan bir pigmentti. Bunun yanı sıra, rengini hematit adı verilen toksik olmayan bir demir mineralinden alan kırmızı okra da kullanılıyordu.

Araştırmanın baş yazarına göre, Maya halkının kırmızı renge olan tutkusu istemeden bir çevre felaketine yol açmış oldu. Live Science’a konuşan Matthew Waters, “Suda garip bir renk değişikliği görmüş olmalılar. Protein kaynağı olan balıklar gibi su ürünlerinin verimliliğinde de bir düşüş yaşamış olmalılar” ifadelerini kullandı.