Prof. Dr. Kozanoğlu’na göre, fon krizi durgunluğa giden ekonominin üstüne tuz biber ekti

Şehriban KIRAÇ- NEFES

İktisatçı Prof. Dr. Hayri Kozanoğlu, fon krizinin, yeni yeni beklenmedik alanlarda patlak vermese dahi etkilerinin uzun süre devam edeceğini vurgulayarak, “Finansal piyasalara olan güveni sarsması nedeniyle etkileri uzun zamana yayılacak. Borsada 100 milyar doların üzerinde bir zarar var. Borsada portföyü olan herkes bu zararın muhatabı” dedi.

TÜİK ne yaparsa yapsın 2026’nın yüzde 30’un üzerinde bir enflasyonla biteceğini vurgulayan Prof. Dr. Hayri Kozanoğlu ile ekonomideki son gelişmeleri konuştuk.

Türkiye ekonomisi son 2 aydır fon kriziyle çalkalanıyor. Fon krizi ekonomiye nasıl bir tahribat verdi, tahribatın boyutları nereye varır?

Tasfiye edilen 131 fonun toplam değeri 20 milyar dolar civarında. Bütün bir ekonomiyi sarsacak boyutlarda olmasa da güveni çok sarstı. Finansal piyasalara olan güveni sarsması nedeniyle etkileri uzun zamana yayılacak. Türkiye’de yaklaşık 5.9 milyon fon yatırımcısı var. Bu kesimleri de tedirgin etti. Fon krizinin finansal piyasalara etkilerinin çok uzun süreli olacağını ve geniş kitleler tarafından hissedilmeye devam edeceğini düşünüyorum. Borsada 6.5 milyon yatırımcı var. Fon krizi borsa genelinde çok ciddi düşüşlere neden oldu. 100 milyar doların üzerinde bir zarar var. Borsada portföyü olan herkes bu zararın muhatabı. Dünya koşulları da çok uygun değil. Bu nedenle borsadaki sarsıntının seçime kadar kolay kolay geçmeyeceğini düşünüyorum.

Yani sokaktaki vatandaşı da etkileyen bir kriz mi var?

Hazine’nin yaklaşık 9 trilyon liralık borcu var. Fon krizi öncesine göre bütün kamu kâğıtlarının faizlerinde yükseliş söz konusu. 9 trilyonu yüzde 5 faiz üzerinden düşünürseniz orta uzun dönemde bütçeye 450 milyar TL’lik bir faiz yükü gelecek. Fonların getirdiği güvensizlik ortamında bütçeden emekliye, eğitime, kamu çalışanlarına, sağlığa, kamu hizmetlerinin bu miktarda eksik yapılmasına neden olacak. Türkiye’deki vergi yükünün büyük ölçüde dolaylı vergiler ve geniş halk kitleleri üzerinde olduğunu düşünürsek de vergi yükünün ağırlaşması anlamına gelecek.

RAHAT BİR İKLİM YOK

Fon krizinin borsaya etkileri seçime kadar bitmez dediniz. Yani fon krizi bugün çözülse etkisi sürer mi?

Buradaki kriz yeni yeni beklenmedik alanlarda patlak vermese dahi etkileri uzun süre devam edecek. Ben hep K tipi bir büyümeden söz ediyordum. Büyüme rakamları büyük ölçüde toplumların en kaymak yüzde 5’i, yüzde 10’u tarafından hissediliyor. Borsadan yüksek gelir elde ediyorlardı. Emlak fiyatları da yükseldiği için sürekli zenginleşiyorum hissi yaratıldı. Şimdi tam tersi bir süreç yaşanacak. Artık o üst gelir grubu da daha az turistik geziye gidecek, daha az lüks lokantaları ziyaret edecek. Daha az butiklere gidecek. Bu da o alanlarda istihdamı düşürecek.

Zaten ekonomide enflasyonla birlikte durgunluk, stagflasyon tehlikesi söz konusuydu. Fon krizi bunu daha da çabuklaştıracak. Fon krizi durgunluğa doğru giden ekonominin üstüne tuz biber ekti. Yani seçime rahat bir ortamda gidilmeyecek. 2023 seçimlerine giderken ekonomide narkoz etkisi yapacak küçük iyileştirmeler söz konusuydu. Rezervleri satma pahasına döviz kuru tutuluyor. Bu sayede enflasyon göreceli olarak yatay seyrediyordu. Düşük faizle borçlanarak harcama yapmak cazipti. 2023’te ortalama yurttaşın hayatından çok fazla şikâyetçi olmadığı bir iklimde girildi. Şimdi hangi tarihte seçim yapılırsa yapılsın böyle bir iklimin yaratılamayacağını düşünüyorum.

Yüzde 30’un altına düşmez

Ekim ayında enflasyon yüzde 2.58 artarak yeniden yükseliş trendine girdi. Enflasyon tarafında ne tür riskler görüyorsunuz?

Enflasyon yüzde 30 seviyesine demirlemiş gibi görünüyor. Dünyada enflasyonun yüzde 3 civarında olması çok ciddi bir alarm yaratıyor. Önümüzdeki kasım ve aralık aylarında da aylık enflasyon yüzde 2’nin altına inmeyecek. TÜİK ne yaparsa yapsın yılı yüzde 30’un üzerinde bir enflasyonla kapatacağız. Bu beklentileri de olumsuz etkileyecek. Türkiye’de özellikle tarım ürünlerinin, temel ihtiyaç maddelerinin yeterince üretilememesi, faizlerin yüksekliği, yatırım yerine faizden para kazanmanın seçilmesi de enflasyonu besliyor.

2027’de de yüzde 25-30 bandında bir enflasyon olacağını tahmin ediyorum. Tabii döviz kurunda beklenmedik bir hareket olursa enflasyon daha da yükselebilir.

Ama dolarda da bir yükseliş trendi var...

Küçük bir oynama olabilir. Ancak şu dönemde döviz kuruna yol verme gibi bir lüksleri yok. Dünyada faizlerde bir artış söz konusu. Türkiye’ye gelen sıcak para yüksek faiz nedeniyle geliyor. Şimdi Türkiye ile dünyanın faiz makası daralıyor. Fon krizi nedeniyle Türkiye’nin CDS puanında da yükseliş var. Yani yabancılar Türkiye’yi daha riskli kabul ediyor. Daha yüksek bir faiz talep edecekler. Merkez Bankası ise faizi indirme eğiliminde. Kur hızlı hareket ederse döviz cinsinden gelirler düşebilir. Bu durumda yabancı sermayeyi burada tutmak zorlaşabilir.

İflaslar artacak

Reel sektör de şirketler de zorda. İflaslar, konkordatolar artıyor. Önümüzdeki dönemde bu alanda da zorluklar artacak mı?

Enflasyonun alt kırımlarına baktığımızda fiyatı en az artan grubun dayanıklı tüketim malları olduğunu görüyoruz. Taksitli harcamalar düşüyor. Büyük şirketlerin bile artık finansal tabloları eskisi kadar parlak değil. Enflasyon içerisinde durgunluk sürecinde bu durum kolay aşılmayacak. Bankalar artık en güvendikleri firmalara kredi veriyor. Kredi kanalları kapanıyor. Bu da iflasları, konkordatoları daha fazla yaygınlaştırabilir. Firmaların yavaş yavaş sıkıntıya girdikleri sürecin sonuna geldik. Daha fazla iflas haberleri duyabiliriz. Talepte yavaşlama olunca sıkıntıların daha belirgin hale geleceğini düşünüyorum.

1 milyon kişi etkilendi

Fon kriziyle birlikte ekonominin temel sorunları değişti mi, sizce şu anda Türkiye’nin temel sorunları neler?

Birincisi hepimizin hayatını etkileyen enflasyon yani hayat pahalılığı. Her yıl yavaş yavaş yaşam standardımız düşüyor. Geçen yaz yaptığımız tatili bu yaz yapamaz duruma geliyoruz. Çocuğun okulu taksidi artık daha zor ödeniyor. İkinci büyük sorun işsizlik. Bir ülkede işsizliğin yüzde 5’i zorlaması çok ciddi bir sosyal sorun olarak düşünülür. Bizde geniş tanımlı işsizlik yüzde 31’i geçti. İnsanlar iş bulma ümidini de kaybetti.

2 ay öncesine kadar hayatımızda olmayan fon krizi şu anda Türkiye ekonomisinin üçüncü büyük sorunu. 1 milyonu aşkın insan fon krizinden etkilendi. Bu hem gündelik hayata yansıyacak hem de dolaylı yoldan insanların harcama gücünün ve isteğinin azalmasıyla bütün ekonomiye yansıyacak.

Vatandaş tencereyi kaynatma derdinde

Vatandaş ciddi bir gelir erimesi yaşıyor. Önümüzdeki dönem vatandaş açısından nasıl olacak, emekliyi, ücretliyi nasıl günler bekliyor?

Ücretli kesimlerin hepsinde yaşam standartlarında gerileme var. Vatandaş artık taze meyve sebzeye daha az ulaşabiliyor. Evine haftada bir kırmızı et alan artık beyaz ete döndü. Belki zaman içinde o bile lüks haline geldi. İnsanların yaşam standartlarında belirgin bir gerileme var, bunun sorumluluğunu enflasyona yoruyorlar ve açıklanan rakamların çok ötesinde bir enflasyon algıları var. Onun için hane halklarının enflasyon beklentileri her zaman hedeflenen enflasyonun çok çok üzerinde oluyor. İnsanlar satın alma güçleri gerileyince enflasyon yüzde 45-50’den aşağı değil diyor.

Yani vatandaşı daha zor bir dönem mi bekliyor?

İnsanların gündelik geçimini sağlama, kirasını, faturalarını ödeme, tenceresini kaynatma derdinde olduğunu, diğer alımların yavaşladığını görüyoruz. Milyonlarca insan kredi kullanıyor. Geri ödenmeyen krediler vahim şekilde artıyor. 10-20-30 bin TL birikmişi olan bir asgari ücretli ya da emekli bile iki üç lira ek gelir olur diye parasını finansal piyasada değerlendiriyor. Yani fon krizinde herkesin etkilendiği bir süreç söz konusu. Bireysel iflasların artacağını, kredi kartı, ihtiyaç kredisi borçlularının, emeklilerin daha fazla ses yükselteceğini düşünüyorum.

Dünyada eylemler büyür

Dünyada da büyük bir dönüşüm var. ABD seçimleri, Avrupa’daki eylemler, nereye gidiyor dünya?

Bugün hem toplumsal hem diğer sorunlar derinleşiyor, hem de kendi standartları içerisinde unuttukları enflasyon hortlamış durumda.

Dünyada genel olarak çoklu krizlerden söz ediliyordu yani hem iklim krizi, ekonomik kriz, savaşlar, ayrımcılık, gelir ve servet dağılımı bozukluğu... Şimdi bu çoklu krizin her bir bileşeni ortalama insanın hayatına şöyle veya böyle yansıtmaya başladı ve tepkileri yükseltti. Önümüzdeki dönemlerde de hem Amerika’da hem de Avrupa’da ve diğer coğrafyalarda eylemlerin büyüyeceğini düşünüyorum. Önümüzdeki dönemlerde aşırı sağın yükselişinin durup geniş toplum kesimlerinin özlemlerine cevap veren hükümetlerin birer birer iktidara geleceğini düşünüyorum. Dünyada otoriter, baskıcı, ayrımcı iktidarların birer birer devrileceği senaryosu gündeme gelecek.