Atatürk’ün ölümüne ilişkin neler neler okudunuz…
Hastalığını, son günlerini, Dolmabahçe’deki yatağını, duran saati, ardından dökülen gözyaşlarını…
Bugün bu konuda farklı Atatürk yazacağım.
57 yaşında hayata veda eden Atatürk’ün son yıllarında yaşadığı, hastalığının gölgesinde kalan başka bir yorgunluk daha vardı: Yakın çevresindeki insanlara duyduğu kırgınlıklar ve hayal kırıklıkları…
Tarih: 6 Mart 1930. Antalya.
Atatürk, Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Hasan Rıza Soyak’ı odasına çağırdı. Koltuğa oturdu. Sıkıntılıydı:
-“Bunalıyorum çocuk, büyük bir ıstırap içinde bunalıyorum.”
Soyak’ın Atatürk’ten “Hatıralar” kitabında aktardığına göre, gittiği her yerde yoksulluk ve şikayetlerle karşılaşıyordu. Devlet görevlilerinin yetersizliğinden yakınıyordu:
-“Memurlarımız henüz istenilen seviyede ve kalitede değil; çoğu görgüsüz, kifayetsiz ve şaşkın.”
Ardından çaresizliğini dile getirdi:
-“Fakat nihayet ben de bir insanım be birader, kutsi (kutsal) bir kuvvetim yoktur ki!”
Soyak, Atatürk’ün gözlerinin dolduğunu, ellerinin titrediğini yazdı.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında devlet memurlarının karıştığı rüşvet davaları gündeme geliyordu. Yeni devletin kurumları kurulurken eski düzenin alışkanlıkları yaşamaya devam ediyordu. Atatürk, Soyak’a bu sorunun çözümünün neden güç olduğunu da anlattı:
-“İleri milletler seviyesine erişmek işini bir yılda, beş yılda, hatta bir nesilde tamamlamak da imkânsızdır.”
Atatürk, insanın değişmeyeceğini düşünmüyordu. İnsanın eğitimle, bilimle ve toplumsal koşulların değişmesiyle dönüşeceğine inanıyordu.
Ömrünün, insanın kökleşmiş alışkanlıklarını değiştirmeye yetmediğini görmek nasıl ağır hayal kırıklığıydı kim bilir…
Liderin hayal kırıklığı
Atatürk’ün son yıllarındaki ruhsal dünyasını anlamak için yakın çevresinin anılarında iz bırakan kırılma anlarına bakmak lazım. Örneğin:
Çocukluk ve silah arkadaşı Nuri Conker’i 11 Ocak 1937’de kaybetti. Atatürk o günlerde Fransa’yla yürütülen Hatay diplomasisinin sorumluluğunu da taşıyordu.
Afet İnan’a yazdığı mektupta iki üzüntüsünü birleştirdi:
-“Hatay üzüntüsüne Conker’in ölüm acısı karıştı. Bu acının açtığı yaranın derinliğini tahmin edersin...”
Conker, Atatürk’ün karşısında çekinmeden konuşabilen, geçmişini ve kişisel dünyasını bilen az sayıdaki dostundan biriydi.
Aynı yıl İsmet İnönü ile çalışma arkadaşlığı sona erdi. Devlet yönetimine ilişkin görüş ayrılıkları derinleşmişti…
Atatürk’ün yıllarca sorumluluk paylaştığı bir insanla artık birlikte çalışamaz hale gelmesi, psikolojik dünyasında nasıl kırgınlık yarattı?
Sadece İnönü değil… Cumhuriyet’in kurucu kadroları içinde başka sorunlar yaşanıyordu.
Kılıç Ali anılarında, bazı milletvekillerinin banka ve şirket yönetim kurulu üyeliklerinden gelir sağlamaları, devlet görevleriyle kişisel çıkarlar arasındaki tartışmalar ve Çankaya çevresindeki nüfuz mücadelelerini yazdı.
Falih Rıfkı Atay “Çankaya” kitabında siyaset ile kişisel ilişkilerin birbirine karıştığı örnekler var...
Bunlar, yeni devletin kadrolarında karşılaşılan daha geniş soruna işaret ediyordu.
Maalesef… Kişisel çıkarlar, eski alışkanlıklar ve iktidar mücadeleleri Cumhuriyet’le birlikte kendiliğinden ortadan kalkmamıştı...
Atatürk’ün yalnızlığını derinleştiren, değiştirmek için ömrünü adadığı insanın devrimlere rağmen eski zaaflarından kurtulamaması idi….
Bedenin taşıdığı asıl yük
Kanadalı hekim Gabor Mate, “Vücut Hayır Dediğinde” kitabında psikolojik acılar ile bedensel hastalıklar arasındaki ilişkiyi inceledi:
Kronik stresin, bastırılmış öfkenin, biriken hayal kırıklıklarının sinir, hormon ve bağışıklık sistemleri üzerindeki etkilerini araştırdı...
Mate’nin yanıtını aradığı temel soru şuydu:
-İnsanın yaşadığı ruhsal acılar, hastalıkların ortaya çıkmasına veya mevcut hastalıkların ağırlaşmasına katkıda bulunabilir mi? Yanıtı “evet” oldu.
Atatürk’e bu açıdan bakalım.
Savaş meydanlarında tarihsel zaferler yaratan iradesi, insan ilişkilerindeki kırılmaları önlemeye yetmiyordu. Dostlarını kaybediyor, mücadele arkadaşlarıyla yolları ayrılıyor, Cumhuriyet’in kuruluş idealleri kişisel hesapların ve nüfuz mücadelelerinin baskısıyla karşılaşıyordu…
Bir devrimci için en ağır ruhsal çatışmalardan biri, uğruna mücadele ettiği ideallerin, o idealleri paylaştığı insanların kişisel hesapları karşısında aşınmasıdır.
Mate’nin yaklaşımı tam burada önem kazanıyor:
-İnsanın yaşadığı derin hayal kırıklıkları, bastırdığı öfke ve acılar salt ruhsal dünyasında kalmaz, kronik stres yoluyla bedenin işleyişini de etkiler…
Atatürk’ün sirozunun bu psikolojik süreçlerden kaynaklandığını gösteren bilimsel kanıt yok. Ancak hastalığın biyolojik nedenlerini bilmek, yaşadığı kayıpların ve ruhsal yıpranmanın hastalığın seyri üzerindeki olası etkilerini araştırmayı gereksiz kılmaz.
Asıl soru şu: Atatürk’ün son yıllarında yaşadığı psikolojik yıkım, zaten hastalıkla mücadele eden bedenini daha da güçsüz bırakmış olabilir miydi?
Atatürk’ün özel kalemi Soyak’a söylediği “Ben de bir insanım be birader” sözü, yaşadığı hayal kırıklıklarının salt ruhunda değil, bedeninde de nasıl izler bırakmış olduğunu düşündüren insani çığlığıydı…
