Napolyon’a atfedilen söz var:
-“Bırakın Çin uyusun, uyandığında dünyayı sarsacak!”
Çin, Rusya ve ABD liderlerinin zirvesini izlerken bu sözleri düşünmeden edemiyorum...
Öte yandan Türk medyasında neler yazıp konuşuluyor: Kim kimi karşıladı? Kim kimin elini daha sıkı sıktı? Kim daha samimi davrandı?
Yalta Konferansı’ndan 81 yıl sonra, dünyanın geleceğini ilgilendiren yeni üçlü görüşme, Türk medyasında magazin ayrıntılarıyla ele alınıyor!
Masada çok önemli meseleler var: ABD küresel üstünlüğünün geleceği, Çin’in yükselişi, Rusya’nın askeri gücü ve nükleer silahlar, uluslararası düzenin nasıl biçimleneceği vs…
Bu tartışmaları anlayabilmek için protokolden önce, ülkelerin dünyaya nasıl baktığını, hangi çıkarları korumaya çalıştığını bilmek gerekiyor…
Zaten bu konularda Türkçe yazılmış temel kitaplar olmaması bir yana, çeviri araştırmalar-kitaplar bile okunmuyor…
Size, geçen Ekim ayında çıkan bir kitabı ve yazarını tanıtacağım. Yazarı sıradan bir akademisyen değil. ABD devletinin en üst düzey karar mekanizmalarında görev yapmış, Amerikan başkanlarına ve savunma bakanlarına danışmanlık vermiş bir isim… Yani, “Amerika’nın ‘resmi’ görüşünü anlatıyor” diyebilirsiniz: Derin kalem…
Kitabında, küresel siyasetinin önümüzdeki yıllarını belirleyebilecek şu sorunun peşine düşüyor:
-Yükselen Çin ile üstünlüğünü kaybetmek istemeyen ABD, tarihte Atina ile Sparta’nın düştüğü tuzağa mı sürükleniyor?
Amerika’nın “derin” yazarı
Gelelim size tanıtacağım “derin” yazara:
Harvard Üniversitesi’nden Prof. Graham Allison. Kitabının adı: “Thukydides Tuzağı/Amerika ile Çin Savaşa Mahkûm Mu?”
Yazarı iyi tanımak, kitabın önemini anlamak açısından gerekli:
-Ronald Reagan döneminde Savunma Bakanı Caspar Weinberger’in özel danışmanlığını yaptı...
-Bill Clinton döneminde Savunma Bakan Yardımcısı oldu...
-Amerikan savunma bakanlarının danışma kurulunda yıllarca görev aldı...
-Pentagon’un en yüksek sivil hizmet madalyasını iki kez kazandı...
Yani, Amerikan devletinin stratejik karar mekanizmalarını içeriden tanıyor.
Allison, kitabının girişinde, Birinci Dünya Savaşı’nın nasıl başladığı sorusuna Alman Şansölyesi Theobald von Bethmann Hollweg’in verdiği pişmanlık dolu yanıtı aktarıyor:
-“Ah, keşke bilseydik!”
Neyi bilseydiler: Avrupa devletlerinin 1914 öncesi attığı adımların, istemedikleri halde milyonlarca insanın ölümüne yol açacak dünya savaşını başlatacağını…
Prof. Allison bu tarihsel örnekle, günümüzde ABD ve Çin’in aynı tehlikeyle karşı karşıya bulunabileceğini anlatıyor.
-Ülkeler savaş istemedikleri halde, birbirlerinin güçlenmesinden duydukları korku ve buna karşı aldıkları önlemler yüzünden savaşa sürüklenebilir…
Allison’ın uyarısı, Amerikan yönetiminin Çin’in yükselişini neden giderek daha büyük bir stratejik mesele olarak gördüğünü anlamamızı sağlıyor.
Ve verdiği örnek, bugünün ABD-Çin rekabetini anlamak için bizi 2500 yıl öncesine, Atina ile Sparta arasındaki savaşın nedenlerine götürüyor…
Üstünlüğü kaybetme korkusu
Milattan önce beşinci yüzyılda Atina, ticaretle zenginleşiyor, donanmasını büyütüyor, çevresindeki kent devletleri üzerindeki etkisini artırıyordu. Bugünün Çin’i gibi…
Sparta ise askeri üstünlüğünü kaybetmekten korkuyordu. Bugünün ABD’si gibi…
Tarihçi Thukydides, iki devlet arasındaki Peloponez Savaşı’nın nedenini şöyle açıkladı:
-“Atina’nın yükselişi ve bunun Sparta’da yarattığı korku, savaşı kaçınılmaz kıldı...”
Graham Allison, bu tarihsel tespitten hareketle son beş yüz yıldaki 16 büyük güç rekabetini inceledi. On ikisi savaşla sonuçlanmıştı!
Kitaptan çarpıcı örnekler vereyim: 1914 öncesinde Almanya’nın sanayi üretimi İngiltere’yi yakalayıp geçiyordu. Londra, Alman donanmasının büyümesini kendi deniz üstünlüğüne tehdit sayıyordu. Sonucu biliyorsunuz! Ve iki ülke büyük savaşın yaratacağı yıkımı öngöremedi.
Keza: 1941’de ABD, Japonya’nın Asya’daki yayılmasını engellemek için petrol ambargosuna başvurdu. Japonya, Amerikan Pasifik Donanması’nı etkisiz bırakmak amacıyla Pearl Harbor’a saldırdı...
Prof. Allison’ın başka örneği, dünyayı nükleer savaşın eşiğine getiren 1962 Küba Füze Krizi:
Başkan Kennedy, Sovyet füzelerine karşı Küba’yı denizden ablukaya aldı. Ancak Sovyet lideri Kruşçev ile uzlaşarak 1914’teki ölümcül hatanın tekrarlanmasını önledi...
Allison’ın araştırmasındaki dört örnek, büyük güçler arasındaki savaşın önlendiğini gösteriyor.
Gelelim bugüne:
Çin’in ekonomik ve teknolojik gelişmesi neden ABD için tehdit sayılıyor? Çünkü:
Çin’in yükselişi, Amerikan ekonomisinin ve askeri gücünün dünya düzenindeki ayrıcalıklı konumunu sarsıyor. Mesele Çin’in büyümesi değil, ABD’nin üstünlüğünü kaybetme korkusu...
Çin’in Shenzhen kentinde bir araya gelen Xi Jinping, Trump ve Putin değişen dünya güç dengelerini savaşa sürüklenmeden yönetmenin yolunu bulabilecekler mi? Umarız...