Tarih: 9 Kasım 2026.
Pazartesi akşamı…
Özyeğin Filarmoni Orkestrası’nın ilk konserindeydim.
Kurucu Hüsnü Özyeğin sahneye çıktı. Konuşmasında Atatürk’ten söz ederken sesi titredi, gözyaşlarını tutamadı. Salonda derin sessizlik oldu, sonra alkış tufanı. Özyeğin’in içtenliği herkese geçti...
Bir iş insanının Cumhuriyet’in kurucusuna duyduğu minnetin böylesine güçlü ifadesine tanıklık etmek etkileyiciydi…
Ardından orkestranın sanat yönetmeni Fazıl Say konuştu. Açılışı Beethoven’ın “Egmont Uvertürü” ile yapacaklarını söyledi. Eserin icrasının güçlüğünü anlattı. Ama bence seçimin başka anlamı vardı, yazacağım…
Orkestra şefi Tianyi Lu kürsüye çıktı, bagetini kaldırdı. İlk notalar yükseldi...
Kulağım salondaydı, zihnim Beethoven’ın aydınlık dünyasına gitti… Egmont, 16’ncı yüzyılda İspanyol yönetiminin baskılarına karşı çıktığı için idam edilen Hollandalı devrimci Egmont’un öyküsü...
Goethe bu trajediyi tiyatroya taşıdı, Beethoven ise 1810’da müziğini besteledi...
Egmont aristokrattı ama ölümü özgürlük mücadelesinin simgesine dönüştü.
Beethoven’ın yaşadığı Avrupa’da eski düzen sarsılıyor, burjuvazi yükseliyordu. Bu değişim müziğin toplumsal yaşamındaki yerini de değiştiriyordu. Sarayların ve soyluların himayesindeki klasik müzik, giderek burjuvazinin kurduğu konser salonlarında geniş dinleyici kitleleri ile buluşmaya başladı.
İki yüzyıl sonra Türkiye’de, bir iş insanının kurduğu filarmoni orkestrasının ilk konserinde Beethoven’ı dinlerken düşündüm:
Burjuvazinin sanatla ilişkisi o günden bugüne nasıl değişti?
Burjuvazinin kültür devrimi
Avrupa’da burjuvazinin yükselişi, modern ulus-devletlerin doğuşunu hazırlayan büyük toplumsal dönüşümün parçasıydı. Kralların ve aristokrasinin ayrıcalıklarına meydan okuyan bu yeni sınıf, ekonomik gücünü siyasi ve kültürel güce dönüştürmek istedi.
Soru şu: Burjuvazi neden fabrikalar, bankalar, ticaret şirketleri kurmakla yetinmedi? Neden orkestralar, konser salonları, müzeler kurdu?
Yeni bir uygarlığın inşası, yeni kültür yaşamını gerekli kıldı çünkü. Aydınlanma düşüncesinin aklı, bilimi ve bireyi öne çıkarmasıyla sanatın toplumsal işlevi değişti.
Müzik artık hükümdarların ihtişamını yüceltmenin ötesinde, kentlilerin ortak kültürel yaşamının parçasına dönüştü.
Örneğin:
Leipzigli tüccarların 1743’teki girişimiyle dünyaca ünlü Gewandhaus Orkestrası’nın temelleri atıldı. Kumaş tüccarlarının binası 1781’de konser salonuna dönüştürüldü.
Bostonlu iş insanı Henry Lee Higginson, servetiyle 1881’de Boston Senfoni Orkestrası’nı kurdu.
Hollanda’da altı varlıklı iş insanı ve meslek sahibi, sermayelerini birleştirerek 1888’de Amsterdam’ın ünlü Concertgebouw Orkestrası’nı kurdu. Aralarında bankacı, borsacı, pamuk ve şarap tüccarları vardı.
Örnekler çok, Amerikalı çelik sanayicisi Andrew Carnegie’nin New York’ta Carnegie Hall konser salonunu yaptırması gibi…
Sanat kurumları, yeni sınıfın yaşam biçimini topluma benimsetmesinin aracı oldu. Konserler, sarayların ve malikânelerin dışına taşındıkça dinleyici kitlesi genişledi. Farklı toplumsal kesimlerin katıldığı halka açık konserler yaygınlaştı…
Böylece burjuvazi, sanatın aristokratik ayrıcalıklardan sıyrılarak kamusal yaşamın parçası haline gelmesinde tarihsel rol oynadı.
Peki… Küresel kapitalizm çağında sermaye ile sanat arasındaki bu ilişki nasıl değişti?
Değişen sanat anlayışı
18’inci ve 19’uncu yüzyıllarda burjuvazi orkestra kurmak için servet harcadı. 21’inci yüzyılda ise en zengin ülkelerde köklü orkestralar kapanma tehlikesiyle karşı karşıya…
Hollanda’da Radyo Oda Filarmonisi 2013’te kapandı…
ABD’de San Antonio Senfoni Orkestrası 2022’de iflas ederek dağıldı…
Almanya’da Philharmonia Hungarica 2001’de mali sorunlar nedeniyle kapandı. 2004’te Berliner Symphoniker iflas ederek dağıldı.
Alman Müzik Bilgi Merkezi’nin 2024 tarihli araştırmasına göre, 1992’den itibaren 39 orkestra kapandı veya başka orkestralarla birleştirildi...
Fransa’da 2004’te Toulouse Ulusal Oda Orkestrası tasfiye edildi. 2023’te ise Rouen-Normandie Operası bir kapanıp bir açılıyor…
ABD’de Nashville Senfoni Orkestrası Eylül 2026’da 77 müzisyenini işten uzaklaştırma kararı aldı. Oracle şirketinin bağışı son anda orkestrayı kurtardı.
ABD’de Phoenix Senfoni Orkestrası, Ekim 2026’da sezonunu durdurduğunu açıkladı. Bağışlarla yeniden konser vermeye hazırlanıyor…
Uzatmayayım: Bu tabloyu sadece ekonomik krizle açıklayamayız. Sorun, kapitalizmin değişen kültürel önceliklerinde!
Küresel sermaye, satın aldığı (resim, heykel, antika gibi) sanat eserini servetinin parçasına dönüştürüyor. Sanatın toplumsal değerinden çok, ekonomik getirisi ile ilgileniyor!
Yani değişen sadece sanatın finansmanı değil, kapitalistin topluma karşı sorumluluk anlayışı…
Hüsnü Özyeğin’in girişimini bu nedenle önemsiyorum. Fazıl Say’la birlikte genç müzisyenlerin yetişmesine ve kalıcı müzik kurumunun oluşmasına yatırım yapması çok değerlidir.
Beethoven’ın “Egmont” ile özgürlük düşüncesine verdiği ses, iki yüzyıl sonra başka meydan okumayla buluştu:
Küresel kapitalizmin sanatı maliyet hesabına indirgediği çağda, Hüsnü Özyeğin burjuvazinin kültür kurumları yaratma sorumluluğunu yeniden hatırlattı...
