Platon, “Devlet” adlı eserinde, abisi Glaukon’un Sokrat’a anlattığı, insanlık tarihinin en ürkütücü düşünce deneylerinden biri olan Gyges Yüzüğü’nü metafor olarak kullanır…
Hikayeye göre bir çoban, kendisini görünmez yapan sihirli bir yüzük bulur…
Böyle bir gücü olduğunu Kraliçe’ye kanıtlar ve birlikte, Saray’da uygulanan tüm kuralları çiğnerler…
Sonra da Kral’ı öldürür, tahtı ele geçirirler...
***
Platon’un bu öyküyü metafor olarak kullanmaktaki amacı:
“İnsanlar gerçekten yüce vicdanlı oldukları için mi adildir, yoksa yakalanmaktan korktukları için mi?” sorusuna cevap aramaktır…
Aradan iki bin yıldan fazla zaman geçti ama soru hâlâ güncelliğini koruyor…
Çünkü Gyges’in Yüzüğü bugün de var, sadece şekil değiştirdi…
İnsanın en büyük sınavı
Canlarım, bugünün Gyges Yüzüğü bazen sınırsız siyasi güçtür, kimi zaman ise büyük servet…
Bazen medya gücü, bazen bürokratik yetki…
Bazen de sosyal medya kalabalıkları...
***
Muhteris insan, kendisini hesap vermeyecek kadar güçlü hissettiği anda, görünmez olduğuna inanır…
Ve o zaman güç, hizmet aracı olmaktan çıkar; karakteri bozan bir uyuşturucuya dönüşür…
Lord Acton: “Güç yozlaştırır, mutlak güç mutlak yozlaştırır” diyerek, kişinin bu zafiyetini anlatmak istemişti…
Çünkü insanın en büyük sınavı yoksulluğu değil, gücüdür...
Yoksulluk insanın sabrını test eder; güç ise ahlakını...
Demokrasilerin değeri ne zaman ortaya çıkar?..
Tarih boyunca nice hükümdar, komutan, siyasetçi ve yönetici başlangıçta mutlaka iyi niyetlerle yola çıktı… Fakat, çevrelerinde onları eleştirecek kimse kalmadığında…
Gyges’in Yüzüğü’nü parmaklarına takmış gibi davranmaya başladılar…
Kendilerini hukukun, toplumun üzerinde ve hatta hakikatin sahibi sandılar…
Oysa güç sarhoşluğu, alkol sarhoşluğundan daha tehlikelidir ve kalıcıdır...
***
Güç sarhoşu bir kişi önce, başkalarının sesini duymamaya, sonra da eleştiriyi düşmanlık, kendi hatalarını ise erdem zannetmeye başlar… Demokrasilerin değeri de burada ortaya çıkar…
Bağımsız mahkemeler, özgür medya, güçlü sivil toplum ve denetim mekanizmaları aslında Gyges’in Yüzüğünü etkisiz hâle getirmek için vardır… Çünkü mesele kötü insanları durdurmak değil, iyi insanların bile güç karşısında değişebileceğini kabul etmektir…
Sözümün özü
Erdem, kimsenin görmediği yerde doğru olanı yapabilmektir…
Zira kişinin asıl karakteri, güçlü olduğunda ortaya çıkar…
Oysa insanı büyük yapan, sahip olduğu güç değil, o gücü kullanırken gösterebildiği ölçüdür…
Yani, adalet ve vicdan duygusunun yüceliğidir...
Gyges’in yüzüğünü takıp da insan kalabilmek ise tarihin en zor sınavlarından biridir…
